کمردرد به هر نوع درد، گرفتگی، فشار یا التهاب در ناحیه پشت و مخصوصا درد پایین کمر گفته میشود.
کمردرد میتواند در بخش بالایی کمر، میانی یا پایین کمر دیده شود، اما شایعترین نوع آن درد کمر در ناحیه پایین ستون فقرات است. این درد گاهی ناگهانی و بعد از بلند کردن جسم سنگین شروع میشود و گاهی هم بهتدریج و بدون علت مشخص ظاهر میشود. در بسیاری از موارد، منشأ اصلی آن عضلات، رباطها، دیسکها، مفاصل مهرهای یا حتی وضعیت نامناسب بدن در طول روز است.
علت کمردرد چیست؟
چنانچه مطرح شد کمردرد میتواند ناشی از کلیه عواملی باشد که باعث آسیب ساختمان های مرتبط با ستون فقرات میشود. بطور کل کمردرد هایی که منشا ضایعات ارتوپدی هستند شامل موارد زیر است:
کشیدگی عضلات و رباط های مربوط به ستون فقرات و مهره ها:
این ضایعات معمولا بطور حاد ایجاد شده و ممکن است باعث درد بسیار شدیدی شوند که مانع فعالیت روزمره و یا خواب و استراحت فرد گردد. این فرم از کمردرد بطور کل در اثر فشار های ناشی از کار یا ورزش سخت ایجاد میشود. علاوه بر این، برداشتن وزنه سنگین، نشستن یا خوابیدن در حالت نامناسب برای مدت طولانی بخصوص در هوای سرد میتواند از علل دیگر این نوع از کمردرد باشد. حرکت ناگهانی مثل در هنگام ورزش و یا زمانی که فرد تعادل خود را از دست داده و به زمین می خورد نیز میتواند باعث کشیدگی عضلات و رباط های کمری شود و به اسپاسم ناحیه بیانجامد.
جابجایی مهره ها یا Spondylolysthesis:
در حالت عادی مهره های ستون فقرات باید در امتداد یکدیگر قرار گرفته باشند و این استقرار توسط مفاصلی که هر مهره را به مهره بالا و پایین خود متصل میکند امکان پذیر میباشد. در مواردی این اتصالات بین مهره ای شکسته شده و یا از هم گسیخته میشود در نتیجه مهره ها بر روی یکدیگر لغزیده و نسبت به یکدیگر حرکت میکنند بطوریکه معمولا مهره بالایی به سمت جلو حرکت میکند.
این مشکل علاوه بر درد باعث میشود که کانال نخاعی تنگ تر شده و باعث نوعی بیماری بنام spinal canal stenosis شود. از ویژگی های این بیماری این است که فرد قادر نیست مدت زیادی پیاده روی کند و با طی مسافت نسبتا کوتاهی احساس ضعف در عضلات ران و ساق پا کرده و ناچار میشود که بنشیند و استراحت کند. به این خستگی زودرس و عدم توانایی پیاده روی مناسب تحت عنوان claudication نامیده میشود.
بیرون زدگی یا فتق دیسک بین مهره ای Disk Herniation یا Intervertebral Disk Protrusion (PID)
دیسک بین مهره ای ساختمان انعطاف پذیری است که درست مثل کمک فنر اتومبیل در بین تنه مهره ها قرار گرفته و علاوه بر اتصال مهره ها به یکدیگر و امکان حرکت بین مهره ها علاوه بر آن نیروهای مختلف حین ضربه و یا حرکت و چرخش ستون مهره ها را به خود جذب میکند. ساختمان دیسک به گونه ای است که اطراف آن را لایه ای از فیبر های دایره ای شکل احاطه کرده و در درون این دایره مقادیر مایع ژله ای قرار دارد و این ساختار برای عملکرد درست دیسک لازم است.
در برخی از افراد به دلائل ژنتیک ضعف در لایه های حلقوی و دایره ای شکل دیسک وجود دارد که باعث میشود در اثر فشارهای معمول که برای افراد عادی ممکن است قابل تحمل باشد در این افراد باعث پارگی دیسک شده (فتق دیسک) و به ریشه های عصبی و ساختمان های مجاور فشار می آورد.
در نتیجه در پیدایش فتق دیسک دو عامل ژنتیک و عامل بیرونی دخیل است. عمل بیرونی که باعث فتق دیسک میشود میتواند برداشتن یک وزنه سنگین باشد و یا حتی موارد ملایم تری مثل یک پیچش ناگهانی و یا حتی یک سرفه و یا عطسه ناگهانی باشد و بیش از هر سنی در حدود سی تا چهل سالگی خود را برای اولین بار نشان می دهد.
فرسودگی دیسک بین مهره ای Degenerative Disk Disease (DDD):
برخلاف بیماری فوق یعنی بیرون زدگی دیسک که در افراد نسبتا جوانتر (سی تا چهل ساله) شیوع دارد؛ فرسودگی دیسک در افراد مسن تر و معمولا بعد از پنچاه سالگی شروع میشود. دیسک مهره ای که بطور معمول در افراد جوان مقادیر فراوانی از آب را در ترکیب خود دارد و بتدریج با گذر عمر الیاف دیسک، آب خود را از دست میدهد و حالت چروکیده و فشرده به خود میگیرد.
در نظر داشته باشید که یکی از مهمترین عملکرد های دیسک بین مهره ای جذب نیروهایی است که طی روز بشکل عمودی (در اثر وزن افراد و یا بلند کردن وزنه) به ستون فقرات وارد میشود و این حالت کمک فنری عمدتاً توسط الیاف الاستیک و آبی که بین آنها قرار دارند انجام میشود.
با کاهش آب دیسک بتدریج فاصله بین مهره ها کاهش پیدا کرده و خاصیت ارتجاعی دیسک از بین میرود و تنه مهره ها در تماس با یکدیگر قرار گرفته و فشارهای محیطی و وزن باعث روند فرسودگی و تخریب ستون فقرات میشوند. علاوه بر این در اثر کاهش فاصله بین مهره ها فضایی که رشته های عصبی از ستون فقرات خارج میشوند کاهش پیدا کرده و باعث فشردگی این اعصاب شده و در نتیجه علائمی مثل درگیری عصب سیاتیک بروز خواهد داد.
آرتروز مفاصل فاسِت Facet Joint Disease
مفاصل فاسِت دو مفصل کوچک هستند که در پشت دیسک بین مهره ای قرار دارند و مهره های بالا و پایین را به هم متصل میکنند. این مفاصل نیز مانند سایر مفاصل بدن امکان دارد با گذر زمان و یا فشار های ناشی از کار و فعالیت دچار ساییدگی و آرتروز شوند. در نتیجه افراد مبتلا به این بیماری دچار دردهایی میشوند که به جابجایی ستون فقرات بخصوص بعد از مدتی بی حرکتی در زمان های خاصی به عنوان مثال صبح ها هنگام برخواستن از رختخواب بیشتر میشود.
از آنجایی که این مفاصل در مجاورت سوراخ هایی هستند که ریشه های عصبیِ اندام های تحتانی از آن عبور میکنند آرتروز و استخوان اضافه ناشی از آرتروز باعث فشار بر روی این ریشه های عصبی شده و علائمی مثل علایم سیاتیک را به دنبال دارد.
درد ناشی از درگیری مفصل ساکروایلیاک Sacroiliac joint disorder
مفصل ساکروایلیاک یک مفصل با تحرک بسیار کم است که محل اتصال استخوان های لگن و ستون فقرات میباشد. این مفصل در مواردی مثل فعالیت شدید کاری یا ورزشی و یا صدمات ناشی از سقوط از ارتفاع، و گاهی اوقات در اثر التهاب های مفصلی دچار درد و تورم شده و دردی را ایجاد میکند که میتواند با ایستادن و یا فعالیت بدنی شدت پیدا کند.
علائم کمردرد
علائم کمردرد فقط به درد محدود نمیشود و ممکن است با نشانههای دیگری هم همراه باشد.
نشانههای رایج:
- درد مبهم یا تیرکشنده در پایین کمر
- خشکی و گرفتگی عضلات
- بدتر شدن درد با نشستن طولانی یا خم شدن
- درد هنگام بلند شدن از تخت یا صندلی
- انتشار درد به باسن یا پا
- احساس سوزش، گزگز یا بیحسی در پاها
- محدود شدن حرکت کمر
- درد هنگام سرفه، عطسه یا راه رفتن طولانی
اگر درد به پاها تیر بکشد، ممکن است درد سیاتیکی یا فشار روی عصب وجود داشته باشد.
انواع کمردرد
انواع کمردرد از نظر مدت، شدت و علت با هم فرق دارند و شناخت آنها به انتخاب درمان درست کمک میکند.
| نوع کمردرد | ویژگیها | مدت معمول | علتهای رایج |
|---|---|---|---|
| کمردرد حاد | ناگهانی، تیز یا شدید | کمتر از 6 هفته | کشیدگی عضله، بلند کردن جسم سنگین |
| کمردرد نیمهحاد | ادامهدار اما رو به بهبود | 6 تا 12 هفته | التهاب، فشار مکانیکی، وضعیت بد بدن |
| کمردرد مزمن | ماندگار و تکرارشونده | بیش از 12 هفته | دیسک، آرتروز، تنگی کانال، ضعف عضلات |
| کمردرد تیرکشنده | همراه با انتشار به پا | بسته به علت | سیاتیک، بیرونزدگی دیسک |
کمردرد حاد معمولا با استراحت نسبی و اصلاح رفتار بهبود پیدا میکند، اما کمردرد مزمن نیاز به بررسی دقیقتر دارد.
کمردرد در زنان و مردان
کمردرد در زنان و مردان میتواند علتهای مشترک داشته باشد، اما در برخی موارد عوامل اختصاصی هم مطرح است.
در زنان، موارد زیر بیشتر دیده میشود:
- دردهای مربوط به قاعدگی
- بارداری و تغییر مرکز ثقل بدن
- ضعف عضلات شکم و لگن
- کیست تخمدان
- فیبروم رحم
- التهاب لگن یا مفاصل ساکروایلیاک
در مردان، عوامل زیر شایعترند:
- بلند کردن بار سنگین
- کار فیزیکی مداوم
- ورزشهای پرفشار
- آسیبهای عضلانی و دیسک
در هر دو جنس، اضافه وزن، کمتحرکی، استرس و نشستن طولانیمدت از عوامل بسیار مهم هستند.
بیشتر بخوانید : عمل جراحی آندوسکوپی دیسک کمر
درمان پزشکی کمردرد
درمان پزشکی کمردرد وقتی لازم میشود که درد شدید باشد، بیش از چند هفته طول بکشد یا با علائم عصبی همراه شود.
گزینههای رایج درمان:
- داروهای ضد درد و ضد التهاب
- شلکننده عضلانی در موارد خاص
- فیزیوتراپی
- تمرین درمانی
- اصلاح وضعیت بدن
- تزریق در شرایط خاص و با نظر پزشک
- بررسی تصویربرداری مثل MRI در موارد لازم
- جراحی فقط در موارد محدود و مشخص
فیزیوتراپی یکی از موثرترین روشها برای درمان درد کمر است، چون هم علت مکانیکی را هدف میگیرد و هم به تقویت عضلات حمایتی کمک میکند.
کمردرد و سیاتیک چه فرقی دارند؟
کمردرد همیشه به معنی سیاتیک نیست، اما این دو میتوانند همزمان هم دیده شوند.
تفاوت اصلی:
- کمردرد معمولا در خود ناحیه کمر احساس میشود.
- سیاتیک اغلب از کمر شروع میشود و به باسن، پشت ران و ساق پا تیر میکشد.
- سیاتیک بیشتر با گزگز، سوزش یا بیحسی همراه است.
- کمردرد عضلانی بیشتر بهصورت گرفتگی و درد موضعی دیده میشود.
اگر درد به پا تیر میکشد یا با بیحسی همراه است، احتمال درگیری عصب بیشتر میشود و باید جدی گرفته شود.
پیشگیری از کمردرد
پیشگیری از کمردرد سادهتر و کمهزینهتر از درمان آن است.
کارهایی که باید انجام دهید:
- حفظ وزن مناسب
- تقویت عضلات شکم و کمر
- نشستن صحیح پشت میز
- استفاده از صندلی استاندارد
- بلند کردن اجسام با زانوها، نه با کمر
- ورزش منظم
- خواب کافی
- پرهیز از بیحرکتی طولانی
- کنترل استرس
- استفاده از کفش مناسب
- اصلاح وضعیت هنگام کار با موبایل و لپتاپ
جدول زیر خلاصهای از اقدامات پیشگیرانه را نشان میدهد:
| اقدام پیشگیرانه | تاثیر |
|---|---|
| ورزش منظم | تقویت عضلات و کاهش فشار روی ستون فقرات |
| نشستن درست | کاهش فشار به مهرهها و دیسکها |
| کنترل وزن | کم شدن بار روی کمر |
| بلند کردن اصولی اجسام | جلوگیری از کشیدگی عضله و آسیب دیسک |
| استراحتهای کوتاه در کار طولانی | جلوگیری از خشکی و گرفتگی عضلات |